در پی کسب رتبه Q1 توسط نشریه «مطالعات راهبردی ارتباطات»، وابسته به دانشکده فرهنگ و ارتباطات دانشگاه بین المللی سوره، گفت‌وگویی با دکتر باقر ساروخانی، استاد بازنشسته دانشگاه تهران در رشته جامعه شناسی، «پدر جامعه‌شناسی ارتباطات در ایران» و از استادان دانشکده فرهنگ و ارتباطات سوره صورت گرفت. دکتر ساروخانی در این گفت‌وگو به بیان دیدگاه‌های خود درباره اهمیت این موفقیت علمی، جایگاه نشریات تخصصی در ارتقای مرجعیت علمی و نقش دانشگاه در تولید دانش تأثیرگذار پرداختند.

دکتر ساروخانی، کسب رتبه Q1 برای نشریه «مطالعات راهبردی ارتباطات» دستاورد بسیار بزرگی است. جنابعالی این موفقیت را در چه چارچوبی ارزیابی می‌کنید و چرا نباید اهمیت مجلات علمی را نادیده گرفت؟

بنده این موفقیت را یک دستاورد بسیار ارزشمند برای دانشگاه و جامعه علمی کشور می‌دانم. مجله علمی فقط یک نشریه نیست، بلکه محلی برای ثبت اندیشه، گفت‌وگو با تاریخ و انتقال دانش به نسل‌های بعدی است. اگرچه گاهی در دانشگاه‌ها کلاس‌های درس بیشتر دیده می‌شوند، اما مجلات علمی ماندگارترند و مخاطبان گسترده‌تری دارند. به همین دلیل، تقویت مجلات علمی در واقع تقویت علم و پژوهش در کشور است.

از منظر شما، چه تمایز ماهوی میان محتوای یک مقاله علمی مدون و مستند، که در یک نشریه تخصصی منتشر می‌شود، با مطالبی که در بستر کلاس درس ارائه می‌شود، وجود دارد؟

مقاله علمی، در ماهیت خود، چیزی فراتر از یک گزارش پژوهشی صرف است؛ بلکه به مثابه یک گفت‌وگوی ماندگار و پایدار با تاریخ علم تلقی می‌شود. این گفت‌وگو، چارچوبی را برای تعامل با دانش موجود فراهم می‌آورد و تلاش دارد تا با ارائه یافته‌های نوآورانه، فصل جدیدی را به دانش بشری بیفزاید. در حالی که کلاس درس، با تمامی اهمیت و ضرورت آموزشی خود، عموماً دارای محدوده زمانی و مکانی مشخص و مخاطبانی محدود (دانشجویان حاضر در کلاس) است و انتقال مفاهیم آن غالباً ماهیتی گذرا دارد و با گذشت زمان ممکن است در حافظه مخاطبان کمرنگ شود. اما در مقابل، مقاله علمی منتشرشده، در مخزن دانش جهانی ثبت و ضبط می‌گردد. این ثبت، به آن ماندگاری و قابلیت استناد می‌بخشد و امکان ارجاع، نقد، بسط و استفاده توسط جامعه علمی گسترده‌تری را در سطح ملی و بین‌المللی فراهم می‌آورد. بدین ترتیب، مقاله علمی به یک سرمایه علمی بدل شده و در تداوم حرکت علمی نسل‌ها نقش ایفا می‌کند.

چه عواملی موجب می‌شود یک مقاله علمی از ضریب استناد بالاتری برخوردار شود و در نتیجه، وزن و اعتبار علمی بیشتری پیدا کند؟

اعتبار و میزان اثرگذاری یک مقاله علمی، برآیند چندین عامل به‌هم‌پیوسته است. نخست، جایگاه علمی، پیشینه پژوهشی و اعتبار حرفه‌ای نویسنده در این میان نقش مهمی ایفا می‌کند؛ بدیهی است هنگامی که یک پژوهشگر شناخته‌شده و صاحب‌نظر مقاله‌ای منتشر می‌کند، توجه جامعه علمی و احتمال استناد به آن افزایش می‌یابد. با این حال، نباید این امر به نوعی انحصار علمی منجر شود؛ بلکه ضروری است فضای رشد، دیده‌شدن و اعتبارآفرینی برای پژوهشگران جوان نیز فراهم باشد تا جریان تولید علم، پویا و نسل‌مند باقی بماند. از سوی دیگر، محتوا و کیفیت درونی مقاله نقش تعیین‌کننده‌تری دارد. مقاله‌ای که صرفاً بازتولید دانسته‌های پیشین نباشد، بلکه بتواند به مسائل واقعی و نیازهای معاصر جامعه پاسخ دهد، پرسش‌های مهم و زنده علمی را طرح کند و در کنار تحلیل دقیق، افق‌های جدیدی برای راه‌حل، سیاست‌گذاری یا کنش علمی بگشاید، به‌مراتب بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرد. چنین آثاری نه‌تنها خوانده می‌شوند، بلکه وارد گفت‌وگوی علمی می‌شوند، مورد ارجاع قرار می‌گیرند و در حافظه پژوهشی حوزه خود ماندگار می‌شوند.

نقش روش تحقیق در افزایش اعتبار مقالات چقدر است و نویسندگان جوان باید به چه نکاتی توجه کنند؟

روش تحقیق، راه رسیدن به دانش معتبر است. هیچ دانشی بدون روش صحیح شکل نمی‌گیرد. اعتبار داده‌ها زمانی بالا می‌رود که با روش‌های علمی درست و دقیق تولید شده باشند. بنابراین، نویسندگان، به‌خصوص جوانان، باید بیشترین بها را به روش تحقیق خود بدهند. مستند کردن داده‌ها به روش‌های تحقیق معتبر، اعتبار مقاله را مانند طلایی با عیار بالا می‌برد و باعث می‌شود مقاله مورد استناد و توجه بیشتری قرار گیرد. نظم در ساختار مقاله مهم است، اما اصالت و اعتبار روش تحقیق، کلیدی‌ترین عامل است.

مهم‌ترین مشکلات و چالش‌هایی که تاکنون با آن‌ها مواجه بوده‌اید چه بوده‌اند و برای رفع آن‌ها چه راهکارهایی را پیشنهاد می‌کنید؟

یکی از اساسی‌ترین چالش‌ها، شکاف میان دانشگاه و جامعه است. برای تولید هر مقاله، زمان و انرژی قابل توجهی صرف می‌شود؛ از مرحله طرح اولیه و رفع اشکالات آغازین گرفته تا داوری‌های تخصصی، بازنگری‌ها و اصلاحات متعدد. با این همه، در نهایت حق‌الزحمه‌ای که به نویسندگان و داوران پرداخت می‌شود، به هیچ‌وجه متناسب با حجم کار، سطح تخصص و همچنین واقعیت‌های اقتصادی و تورمی جامعه نیست. این وضعیت، به‌تدریج از انگیزه لازم برای تولید آثار علمیِ باکیفیت می‌کاهد و استمرار کار پژوهشی را دشوار می‌سازد. 

امید ما این است که مخاطبان نشریات علمی گسترش یابند و در کنار آن، حمایت مالی و اعتباری بیشتری از نهادهای نشر علمی صورت گیرد تا پژوهشگران و نویسندگان بتوانند از طریق تولید دانش، نه‌تنها در پیشبرد مرجعیت علمی کشور سهیم باشند، بلکه از حداقل امنیت و آسایش حرفه‌ای نیز برخوردار شوند. در بسیاری از کشورهای پیشرو ــ از جمله ژاپن ــ چنین سازوکاری وجود دارد؛ یعنی تولید علم، صرفاً یک فعالیت نمادین نیست، بلکه بخشی جدی از نظام ارزش‌گذاری اجتماعی و اقتصادی محسوب می‌شود.

این دستاورد ارزشمند، قطعاً حاصل تلاش جمعی است. لطفاً کمی درباره همکاری‌ها و افرادی که در این مسیر همراه شما بوده‌اند، توضیح دهید.

بی‌تردید، کسب چنین موفقیتی مرهون تلاش بی‌وقفه و همکاری صمیمانه جمعی از فرهیختگان است. مایلم از صمیم قلب از تمامی عزیزانی که در پیشبرد اهداف این مجله علمی کوشیده‌اند، قدردانی کنم. در رأس این قدردانی‌ها، جایگاه ویژه آقای دکتر ساعی، مدیر مسئول محترم مجله قرار دارد که با درایت و هدایت همیشگی خود، چراغ راه ما بوده‌اند. همچنین، از آقای دکتر خجیر، آقای دکتر مسعودی و سرکار خانم دکتر فخری سپاسگزارم که با حضور و تخصص خود، غنای علمی مجله را دوچندان کرده‌اند.

قدردانی از اعضای هیأت تحریریه نشریه «مطالعات راهبردی ارتباطات» نیز امری ضروری است؛ آنان که با دقت نظر و تعهد حرفه‌ای خود، داوری مقالات را بر عهده داشته و کیفیت علمی آن‌ها را تضمین کرده‌اند. علاوه بر این، از تمامی استادان و پژوهشگرانی که با ارسال مقالات ارزشمند خود، به غنای محتوایی مجله افزوده‌اند، سپاسگزارم. شایان ذکر است که حتی از عزیزانی که مقالاتشان به دلیل ملاحظات علمی و تخصصی، امکان انتشار نیافت نیز قدردانی می‌کنم؛ چرا که تلاش و دغدغه علمی ایشان نیز، بخشی جدایی‌ناپذیر از فرایند رشد، ارتقا و اعتبارسازی این مجله بوده است. این همکاری‌های چندوجهی، نقشی حیاتی در شکل‌گیری جایگاه کنونی مجله داشته است.

این مسیر، تجلی همدلی و هم‌افزایی علمی بود. امیدواریم این مجله همچنان بتواند به عنوان بستری برای تبادل دانش و اعتلای جامعه علمی، نقشی مؤثر ایفا کند. از همراهی شما سپاسگزارم.