تولید دانش در حوزه هنر، همواره نیازمند توازنی میان مهارتهای عملی و مبانی نظری است. دانشگاه بینالمللی سوره با درک این ضرورت، مسیر تازهای را برای تلاقی فلسفه هنر و زیباییشناسی اسلامی گشود تا بستری تخصصی برای پژوهشگران این حوزه فراهم آورد. تثبیت جایگاه این مسیر در قالب یک نشریه علمی پژوهشی که از همان نخستین گامهایش توانست استانداردهای سختگیرانه نظامهای استنادی را طی کند و به رتبههای برتری چون Q1 دست یابد، نقطه عطفی در ارتقای جایگاه علمی و آموزشی این مرکز دانشگاهی است. در گفتوگوی پیشرو با «دکتر حسن بلخاری» جانشین سردبیر نشریه حکمت هنر و عضو هیأت تحریریه این نشریه، پژوهشگر هنر و استاد دانشگاه تهران، ابعاد مختلف این دستاورد و چشمانداز پیش روی این اثر علمی را بررسی میکنیم.
برای مقدمه، بهطور خلاصه درباره روند شکلگیری نشریه رهپویه حکمت هنر و ضرورتی که برای ایجاد آن در دانشگاه سوره احساس شد توضیح دهید. همچنین درباره وجه تسمیه نام «حکمت هنر» نیز بفرمایید.
نشریه «رهپویه حکمت هنر» در بستر تحولات اخیر مطالعات نظری هنر در ایران و در پاسخ به یک نیاز علمی مشخص در دانشگاه بینالمللی سوره شکل گرفت. دانشگاه سوره بهعنوان یکی از مراکز تخصصی آموزش و پژوهش در حوزه هنر، فرهنگ و رسانه، همواره تلاش داشته است که علاوه بر آموزش مهارتهای هنری، به بنیانهای نظری و فلسفی هنر نیز توجه جدی داشته باشد. در همین چارچوب، ضرورت ایجاد یک نشریه علمی که بتواند محل تلاقی پژوهشهای فلسفی، حکمی و زیباییشناختی در حوزه هنر باشد، بهتدریج آشکار شد. حاصل این ضرورت، تأسیس نشریه علمی «رهپویه حکمت هنر» در سال ۱۴۰۱ بود که از همان ابتدا بهصورت دوفصلنامه و با انتشار مقالات علمی–پژوهشی آغاز به کار کرد.
این نشریه با رویکرد دسترسی آزاد و با استفاده از نظام داوری دوسو ناشناس فعالیت میکند و تلاش دارد مقالاتی با کیفیت علمی بالا در حوزههای مرتبط با فلسفه شرق، حکمت هنر اسلامی و مطالعات نظری هنر منتشر کند. همچنین نشریه بهصورت خودگردان و غیرانتفاعی و با پشتیبانی مالی دانشگاه بینالمللی سوره منتشر میشود و از ابتدا در پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) نمایه شده است.
در خصوص نام نشریه نیز باید گفت که ترکیب «حکمت هنر» ناظر به رویکردی است که هنر را صرفاً بهعنوان یک فعالیت تکنیکی یا زیباشناختی محدود نمیکند، بلکه آن را در پیوند با ساحتهای عمیقتر اندیشه، معرفت و معنای فرهنگی بررسی میکند. واژه «حکمت» ریشه ای قرآنی دارد و در ماهیت حقیقی خود دانشی متقن و استوار با تکیه بر ظهور کاربردی، کارکردی و عملی آن است. حکمت نوعی معرفت تأملی و کلنگر است که در سنتهای فلسفی و عرفانی اسلامی و نیز در سنتهای حکمی شرق ریشه دارد. بنابراین عنوان «رهپویه حکمت هنر» به نوعی اشاره به مسیری پژوهشی دارد که در آن هنر از منظر حکمت، فلسفه، الهیات و عرفان مورد مطالعه قرار میگیرد و تلاش میشود نسبت میان هنر، معنا، فرهنگ و تجربه زیباشناختی انسان بهطور عمیقتری فهم شود.
استانداردهای کیفی نشریات علمی و الزاماتی که برای دریافت آن باید رعایت شود چیست؟
در نظام علمی معاصر، اعتبار یک نشریه پژوهشی تنها به انتشار مقاله محدود نمیشود، بلکه مجموعهای از استانداردهای علمی، ساختاری و اخلاقی برای ارزیابی کیفیت آن در نظر گرفته میشود. نشریه رهپویه حکمت هنر نیز فعالیت خود را بر اساس همین استانداردها تنظیم کرده است. این نشریه دارای درجه «ب» از سامانه ارزیابی نشریات علمی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری است و تمامی مقالات آن از شماره نخست دوره اول دارای اعتبار علمی پژوهشی محسوب میشوند. این موضوع بیانگر آن است که نشریه از ابتدای مسیر کاملا بر خط سیر علمی و رعایت قوانین و فواعد وزارت علوم قرار داشته است.
از مهمترین شاخصهایی که در ارزیابی کیفیت نشریات علمی مورد توجه قرار میگیرد، میتوان به نظام داوری دقیق و بیطرفانه، کیفیت علمی مقالات، شفافیت در فرایند پذیرش و انتشار، نظم در توالی انتشار، ساختار حرفهای هیأت تحریریه، رعایت اخلاق نشر و میزان اثرگذاری علمی نشریه اشاره کرد. در نشریه رهپویه حکمت هنر، مقالات پس از دریافت، وارد فرایند داوری میشوند و داوران متخصص در حوزههای مرتبط با فلسفه هنر، زیباییشناسی، مطالعات هنر اسلامی و حکمت شرقی آنها را ارزیابی میکنند. این فرایند به گونهای طراحی شده است که هم از استقلال علمی داوریها محافظت کند و هم کیفیت نهایی مقالات منتشرشده را تضمین نماید.
علاوه بر این، نمایهشدن نشریه در پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) از همان شماره نخست، نشاندهنده رعایت استانداردهای فنی و علمی لازم برای ورود به نظامهای استنادی معتبر است. در چنین نظامهایی، نشریات نهتنها بر اساس ساختار انتشار، بلکه بر اساس شاخصهای استنادی و میزان اثرگذاری علمی نیز مورد ارزیابی قرار میگیرند.
رتبه Q1 بر چه اساسی به نشریه رهپویه حکمت هنر تعلق گرفته است و چه عواملی در اخذ این رتبه نقشآفرینی کردند؟
بر اساس ارزیابی پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC)، نشریه رهپویه حکمت هنر موفق شده در حوزه علوم انسانی رتبه Q1 و در حوزه هنر رتبه Q2 را کسب کند. در نظامهای رتبهبندی علمی، نشریات هر حوزه موضوعی بر اساس شاخصهای استنادی و معیارهای کیفیت علمی به چهار چارک تقسیم میشوند و قرار گرفتن در چارک نخست یا Q1 نشاندهنده قرار گرفتن نشریه در میان برترین نشریات آن حوزه است.
کسب چنین جایگاهی معمولاً حاصل مجموعهای از عوامل است. نخست، کیفیت علمی مقالات منتشرشده است؛ یعنی مقالات باید دارای نوآوری، روششناسی معتبر و ارزش پژوهشی قابل توجه باشند. دوم، ساختار حرفهای نشریه و کیفیت فرایند داوری است که در نشریه رهپویه حکمت هنر با استفاده از داوری دوسو ناشناس اجرا میشود. سوم، نظم در انتشار و پایبندی به استانداردهای نشر علمی است که در قالب انتشار دوفصلنامهای و انتشار همزمان نسخه چاپی و الکترونیکی دنبال میشود. چهارم، نمایهسازی در پایگاههای استنادی و امکان دیدهشدن و ارجاعپذیری مقالات است. این نشریه در حال حاضر در تمامی پایگاههای اسنادی مهم ایرانی و خارجی اعم از پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC)، پرتال جامع علوم انسانی، پایگاه مرکز علمی جهاد دانشگاهی (SID)، مگیران، نورمگز، سیویلیکا، آکادمیا، مرجع مجلات علمی، گوگل اسکالر نمایه میشود. گسترش نمایهسازی نشریه در این پایگاههای مختلف، بهویژه ISC و گوگل اسکالر، امکان دیدهشدن و استناددهی به مقالات را افزایش داده و در نتیجه در ارتقای جایگاه نشریه نقش داشته است.
در مجموع میتوان گفت که رتبه Q1 حاصل یک فرآیند تدریجی از ارتقای کیفیت علمی، مدیریت حرفهای نشریه و حضور فعال در نظامهای ارزیابی و نمایهسازی علمی است.
آیا کیفیت مقالات علمی و میزان استناداتی که به آنها صورت گرفته در این موفقیت مؤثر بوده است؟ میزان استناددهی و H-index چه نقشی در موفقیت نشریه دارد؟
در ارزیابیهای استنادی، کیفیت مقالات و میزان ارجاعی که به آنها داده میشود یکی از مهمترین شاخصهای اثرگذاری علمی نشریه محسوب میشود. در واقع، زمانی میتوان گفت یک نشریه در تولید دانش نقش مؤثری ایفا کرده است که مقالات آن در پژوهشهای بعدی مورد استفاده قرار گیرد و در شبکه علمی حوزه خود مورد استناد قرار گیرد.
در نظامهایی مانند ISC، شاخصهایی نظیر تعداد استنادها، ضریب تأثیر و همچنین شاخص H-index برای سنجش اثرگذاری نشریات مورد استفاده قرار میگیرد. شاخص H-index نشان میدهد که چه تعداد از مقالات یک نشریه توانستهاند به میزان قابل توجهی مورد ارجاع قرار گیرند و بنابراین ترکیبی از کمیت و کیفیت تولید علمی را منعکس میکند.
در مورد نشریه رهپویه حکمت هنر، قرار گرفتن در چارک نخست علوم انسانی نشان میدهد که عملکرد استنادی نشریه در حوزه تخصصی خود مطلوب ارزیابی شده است. به بیان دیگر، مقالات منتشرشده در این نشریه توانستهاند در فضای پژوهشی حوزه فلسفه هنر، مطالعات هنر اسلامی و زیباییشناسی دینی مورد توجه پژوهشگران قرار گیرند و در تولید ادبیات علمی این حوزه نقشآفرینی کنند.
موقعیت علمی‑پژوهشی نشریه رهپویه حکمت هنر در میان دانشگاهها و دانشکدههای هنری کشور چگونه ارزیابی میشود؟
در حوزه هنر و علوم انسانی در ایران، تعداد نشریاتی که بتوانند به سطح بالایی از ارزیابیهای استنادی دست یابند نسبتاً محدود است. به طور کلی مهمترین نشریاتی که با عنوان حکمت فعالیت میکنند عبارتند از جاویدان خرد، حکمت سینوی، حکمت اسلامی، حکمت معاصر، حکمت صدرایی، حکمت و فلسفه، خردنامه صدرا که همگی قدیمی و پرسابقه هستند. در میان این نشریات شاخص اثرگذاری نشریه رهپویه حکمت برابر با 0.333 است که رتبه مهمی در میان نشریات هم نام خود است. از این رو قرار گرفتن یک نشریه تخصصی در چارک نخست حوزه علوم انسانی در نظام رتبهبندی ISC نشاندهنده جایگاهی ممتاز در میان نشریات همحوزه است.
نشریه رهپویه حکمت هنر از یک سو به دلیل تمرکز موضوعی بر فلسفه شرق و حکمت هنر اسلامی و از سوی دیگر به دلیل پیوند میان مطالعات فلسفی، الهیاتی و هنری، توانسته است جایگاهی خاص در میان نشریات هنری کشور پیدا کند. این نشریه تلاش میکند مباحث نظری هنر دینی، زیباییشناسی اسلامی، تاریخ هنر دینی و تحلیل مکاتب هنری در تمدن اسلامی را بهصورت علمی و روشمند بررسی کند. چنین رویکردی باعث شده است که نشریه نهتنها برای پژوهشگران هنر، بلکه برای پژوهشگران فلسفه، الهیات و مطالعات فرهنگی نیز اهمیت پیدا کند.
دریافت این رتبه چه تأثیری در ارتقای جایگاه علمی و آموزشی دانشگاه بینالمللی سوره خواهد داشت؟
کسب رتبه Q1 در حوزه علوم انسانی برای یک نشریه دانشگاهی، در واقع نشاندهنده ظرفیت علمی و پژوهشی دانشگاه متولی آن نیز هست. برای دانشگاه بینالمللی سوره، این موفقیت میتواند نشانهای از تقویت جایگاه دانشگاه در تولید دانش نظری در حوزه هنر باشد. دانشگاهی که بتواند نشریهای با چنین جایگاهی منتشر کند، نشان میدهد که در آن دانشگاه فرایندهای پژوهشی، داوری علمی و تولید مقاله در سطحی حرفهای جریان دارد.
از منظر آموزشی نیز این موضوع اهمیت دارد. حضور یک نشریه معتبر در ساختار دانشگاه به ارتقای فرهنگ پژوهش در میان دانشجویان تحصیلات تکمیلی کمک میکند و زمینه را برای تبدیل پایاننامهها و رسالهها به مقالات علمی فراهم میسازد. افزون بر این، چنین موفقیتی میتواند به توسعه همکاریهای علمی داخلی و بینالمللی دانشگاه کمک کند و جایگاه دانشگاه را در شبکه علمی حوزه هنر و علوم انسانی تقویت نماید.
برای نگهداشت این رتبه چه اقداماتی باید انجام شود و چه الزاماتی برای تداوم آن وجود دارد؟
حفظ رتبههای علمی در نظامهای استنادی معمولاً دشوارتر از کسب آنهاست. برای تداوم جایگاه کنونی، نشریه باید بهطور مستمر کیفیت علمی مقالات منتشرشده را حفظ و تقویت کند. این امر مستلزم استمرار در اجرای دقیق نظام داوری دوسو ناشناس، انتخاب داوران متخصص، پایش علمی مقالات و توجه جدی به نوآوری و مسئلهمندی پژوهشهاست.
همچنین نشریه باید ارتباط خود را با شبکه پژوهشگران حوزه فلسفه هنر، هنر اسلامی و مطالعات نظری هنر گسترش دهد تا مقالات منتشرشده بتوانند در فضای علمی این حوزه بیشتر دیده شوند و مورد استناد قرار گیرند. تلاش در کیفی سازی ژرفناک مقالات بهویژه بر بنیاد حکمت اسلامی، حفظ نظم انتشار، رعایت دقیق اخلاق نشر، توسعه نمایهسازی در پایگاههای معتبر و تقویت همکاریهای علمی با پژوهشگران داخلی و بینالمللی نیز از دیگر عوامل مهم در تداوم این جایگاه به شمار میروند.
در مجموع، میتوان گفت که آینده و پایداری چنین رتبهای در گرو آن است که نشریه همچنان به مأموریت علمی خود یعنی تعمیق پژوهشهای نظری در حوزه حکمت هنر، فلسفه هنر اسلامی و مطالعات زیباییشناسی دینی پایبند بماند و با حفظ استانداردهای علمی، به تولید دانش معتبر در این حوزه ادامه دهد.
مصاحبه: مینا صفدری
.
نظر خود را بنویسید