سینمای مستند همواره به عنوان ابزاری قدرتمند برای بازنمایی حقیقت، ثبت رنج‌ها و روایت تاریخ زیسته انسان‌ها شناخته شده است؛ روایتی که فراتر از مرزها و اخبار روزمره، مخاطب را با ژرفای بحران‌ها آشنا می‌سازد. در همین راستا، پردیس سینمایی چهارسو میزبان برنامه‌ای با عنوان «یک روز با مستند» بود؛ رویدادی که به همت مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی برگزار می‌شود و هر هفته میزبان آثار برجسته مستند است. نشست اخیر این برنامه که در روز یکشنبه سوم آبان‌ماه برگزار شد، به نمایش و بررسی مجموعه‌ای از مستندهای کوتاه درباره شهر غزه و بحران فلسطین اختصاص داشت. در این نشست، دکتر رامتین شهبازی، عضو هیأت علمی دانشکده هنر دانشگاه بین المللی سوره و منتقد سینما، به عنوان مجری‌کارشناس و سخنران، به تحلیل و بررسی این آثار پرداخت. آنچه در ادامه می‌خوانید، متن گفت‌وگوی انجام‌شده در این نشست تخصصی است.

________________________________________

۱. لطفاً برای شروع، یک توضیح کلی و مقدماتی درباره این برنامه ارائه دهید؛ این رویداد در چه تاریخی و با چه هدفی برگزار شد و آیا این نشست بخشی از یک سلسله رویداد برنامه‌ریزی‌شده بوده است یا یک اجرای تک‌رویداد؟

این نمایش فیلم‌ها بخشی از برنامه‌ای به نام «یک روز با مستند» است که توسط مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی برگزار می‌شود. این رویداد به‌صورت مستمر، عصرهای یکشنبه هر هفته در پردیس سینمایی چهارسو برگزار می‌شود و در هر هفته، یک، دو یا چند فیلم مستند به نمایش درمی‌آید که بنده یا با حضور کارگردانان آثار و یا به‌تنهایی، درباره آن‌ها به گفتگو و تحلیل می‌پردازم. این برنامه در تاریخ بیست‌وهفتم مهرماه ۱۴۰۴ در همین قالب برگزار شد و طبیعتاً این روند ادامه خواهد داشت. هدف اصلی این برنامه، نمایش فیلم‌های مستند با رویکردهای گوناگون است. برنامه اخیر به‌طور ویژه به فیلم‌های مقاومت و آثار ساخته‌شده توسط فیلمسازان فلسطینی درباره شهر غزه اختصاص داشت؛ فیلم‌هایی که پس از تجاوزات رژیم صهیونیستی، با تهیه‌کنندگی مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی و یک تهیه‌کننده اجرایی فلسطینی ساخته شده‌اند و پیش‌تر در جشنواره بین‌المللی «سینماحقیقت» نیز به نمایش درآمده بودند و احتمالا در محافل سینماتک و دانشگاهی نیز اکران‌های دیگری خواهند داشت.

۲. از میان انبوه روایت‌های سینمایی، چرا در این نشست بر «مستند کوتاه» تمرکز شده است؟ فکر می‌کنید قدرت یک مستند کوتاه در روایت بحران‌هایی مثل آنچه در غزه رخ می‌دهد، در چیست که شاید فیلم‌های بلند یا اخبار تلویزیونی از آن بی‌بهره هستند؟

ببینید، انتخاب مستندهای کوتاه در سطح جهان عرف است، به‌ویژه وقتی قرار باشد یک مجموعه تولید شود. اگر قرار بود فیلم‌های بلند ساخته شود، طبیعتاً هزینه‌های تولید به‌شدت بالا می‌رفت؛ به هر حال این پروژه خارج از مرزهای ایران جریان داشت و هزینه‌های تولید به دلار محاسبه می‌شد. البته این نکته را باید دوستان تهیه‌کننده پاسخگو باشند و بنده تنها منتقد آن جلسه بودم. اما در سینمای جهان مرسوم است که برای یک موضوع مشخص -چه یک شهر باشد، چه یک پرتره یا هر مقوله دیگر- به تعدادی از فیلمسازان سفارش ساخت داده می‌شود تا هر یک، نظرگاه خود را در قالب فیلم بیان کنند. در اینجا موضوع «شهر غزه» بود و تنوع بسیار زیادی در فیلم‌ها و موضوعات دیده می‌شد؛ از کودکان و مسئله آموزش گرفته تا ابعاد گوناگون درگیری غزه پس از تجاوزات رژیم صهیونیستی. کوتاه بودن زمان این آثار باعث می‌شود که ضرب‌آهنگ فیلم و میزان تأثیرگذاری آن افزایش یابد. البته پروژه‌های فیلم‌های بلندتر یا نیمه‌بلند و داستانی هم وجود داشته است، اما این آثار در قالب فیلم‌های ۵ تا ۷ دقیقه‌ای ساخته شدند که این امر بر اساس بودجه‌ریزی و توان مالی تهیه‌کننده ایرانی صورت گرفت. به نظرم این حرکت، بسیار مهم و قابل‌توجه است؛ من فکر نمی‌کنم در سینمای جهان نمونه مشابهی برای پرداختن به این موضوع با چنین رویکردی وجود داشته باشد و ایران واقعاً در حوزه دیپلماسی فرهنگی پیش‌قدم شده و حاصل کار نیز بسیار موفقیت‌آمیز بوده است.

۳. در حین برگزاری این برنامه، شاهد چه نوع واکنشی از سوی مخاطبان بودید؟ آیا احساس می‌کنید سینما می‌تواند برای مردم، ابزاری برای درک درد دیگران و همبستگی باشد؟

واکنش مخاطبان بسیار خوب بود. طبیعتا سینما، هنری تأثیرگذار است؛ چرا که از ابزارهای گوناگونی چون رنگ، نور، موسیقی، حرکت و بازیگران بهره می‌برد. در اینجا به‌طور خاص با سینمای مستند روبه‌رو بودیم که پشتوانه پژوهشی محکمی دارد؛ یعنی ممکن است یک فیلمساز برای ساخت همین اثر ۵ تا ۷ دقیقه‌ای، ماه‌ها پژوهش کرده باشد. فضای فیلم‌ها، به‌ویژه تصویربرداری، صداگذاری و عناصر موسیقی، آثار بسیار تأثیرگذاری آفریده بود و مخاطبان حاضران در جلسه به‌شدت تحت‌تأثیر فیلم قرار گرفتند و با آن همذات‌پنداری کردند. من فقط امیدوارم فضایی فراهم شود که این آثار پخش گسترده‌ای داشته باشند؛ هرچند محدودیت‌های مربوط به قوانین حقوقی تهیه‌کننده ایرانی و همکارانش وجود دارد. حتی جالب است بدانید یکی از حاضران پیشنهاد کرد که این فیلم‌ها می‌توانند در تجمعات خودانگیخته مردمی پخش شوند، اما دوستان تهیه‌کننده اشاره کردند که به دلیل مسائل حقوقی، امکان نمایش گسترده وجود ندارد. با این حال، سینما این قابلیت را دارد که روی مخاطب تأثیر بگذارد؛ اصلاً ماهیت سینما همواره همین‌گونه بوده است. ما شکل منفی این جریان را در هالیوود می‌بینیم و مشاهده می‌کنیم که چگونه مسائل خود را مطرح می‌کنند. یکی از مهم‌ترین ابزارهای ایالات متحده برای توجیه جنگ‌ها و جنایاتش علیه کشورهای مظلوم از جمله کشور خود ما، سینماست. بارها دیده‌ایم که این‌گونه حوادث در هالیوود بازسازی شده و انگار مخاطب از پیش با آن مفهوم تمرین کرده تا به شکلی ناخودآگاه روی ذهنش تأثیر بگذارد. وقتی شکل منفی این ابزار تا این حد کارایی دارد، شکل مثبت آن نیز کاملاً می‌تواند اثربخش باشد و ما را با جهان و نگاهی تازه آشنا کند.

۴. در نهایت، با توجه به این نشست، فکر می‌کنید سینما و مستند تا چه حد می‌تواند در پیشبرد آگاهی‌های جهانی درباره حقوق بشر و عدالت در فلسطین نقش ایفا کند؟ آیا ما شاهد جنبشی از «سینماهای مقاومت» در آینده خواهیم بود؟

پاسخ این پرسش در متن خودِ سوال مستتر است. بله، سینمای مقاومت در حال فعالیت است. سالیان سال است که فیلمسازان مهم فلسطینی آثار تأثیرگذاری ساخته‌اند و اکنون با اضافه شدن موضوعات جدیدی چون غزه، جنگ‌های دوازده‌روزه و چهل‌روزه دفاع مقدس، ابعاد تازه‌ای به این سینما افزوده می‌شود. این حوادث برای سینمای مقاومت سوژه و موضوع تعیین می‌کند و نحوه مواجهه فیلمساز و مخاطب با این رویدادها، به گسترش این حوزه یاری می‌رساند. این امر کمک می‌کند تا از سینما بهره‌برداری لازم را در جهت آرمان مقاومت داشته باشیم. امکان شکل‌گیری و استمرار جریان «سینماهای مقاومت» کاملاً وجود دارد؛ کما این‌که هم‌اکنون نیز سینمای دفاع مقدس در ایران بخشی از همین سینمای مقاومت است و ما توانسته‌ایم آن را ایجاد کنیم. طبیعی است که بر اساس دوره‌های مقاومت و ظلم روا داشته‌شده بر مردم فلسطین در غزه، دریچه‌های جدیدی به روی سینما گشوده شود.


مصاحبه: مینا صفدری 

.